Job in de Bijbel

Levensverhaal

Job is de hoofdpersoon van een van de oudste en diepzinnigste boeken van de Bijbel — een boek dat behoort tot de wijsheidsliteratuur van het Oude Testament, samen met Spreuken en Prediker. Het boek Job worstelt met de diepste vraag van het menselijk bestaan: waarom lijden rechtvaardigen? Het is een vraag die elke generatie opnieuw stelt, en het antwoord dat het boek biedt, is even verrassend als diepzinnig. Job wordt beschreven als een man in het land Uz — waarschijnlijk ten oosten van het Jordaangebied, in de richting van Edom of Arabië — die "vroom en oprecht was, godvrezend en wijkend van het kwaad" (Job 1:1). Dit is geen licht compliment: God Zelf getuigt van Job met dezelfde woorden, en voegt eraan toe dat "er niemand op de aarde is als hij" (Job 1:8). Job was buitengewoon welvarend: zevenduizend schapen, drieduizend kamelen, vijfhonderd span runderen, vijfhonderd ezelinnen, en een zeer groot aantal knechten. Bovendien had hij zeven zonen en drie dochters. In de cultuur van het Oude Oosten was deze welvaart een teken van goddelijke zegen, en Job leefde in overeenstemming met die overtuiging: hij offerde regelmatig voor zijn kinderen, voor het geval zij in hun hart gezondigd hadden (Job 1:5). Hij was niet alleen vroom voor zichzelf, maar droeg als priesterlijk familiehoofd verantwoordelijkheid voor zijn hele huishouden. Het boek begint met een scene die de lezer laat meekijken in de hemelse raadszaal — een scene die Job zelf nooit te zien krijgt, wat cruciaal is voor het verstaan van het hele boek. Satan — hier niet zozeer de duivel in zijn latere nieuwtestamentische gedaante, maar "de aanklager" die toegang heeft tot Gods troon — verschijnt voor God en beweert dat Jobs godsvrucht slechts eigenbelang is: "Is het voor niets dat Job God vreest? Hebt U niet Zelf een omheining om hem heen gezet? Neem weg wat hij heeft, en hij zal U in Uw gezicht vloeken" (Job 1:9-11). Satans aanklacht raakt de kern van de theodicee: is het mogelijk om God te dienen zonder bijbedoelingen? Is er zoiets als belangeloos geloof? God staat Satan toe om Job te beproeven, maar verbiedt hem Jobs leven te nemen. Hierin toont zich reeds Gods soevereiniteit: Satan kan niet verder gaan dan God toestaat. Wat volgt is een reeks rampen van onvoorstelbare omvang: in een dag verliest Job al zijn bezittingen — de runderen, de ezels, de schapen, de kamelen — en al zijn tien kinderen wanneer het huis instort tijdens een feest. De boodschappers volgen elkaar op met de steeds terugkerende woorden: "Ik alleen ben ontkomen om het u te vertellen." Jobs reactie is hartverscheurend en gelovig: hij scheurde zijn kleed, schoor zijn hoofd, viel op de grond en aanbad: "De HEERE heeft gegeven en de HEERE heeft genomen; de Naam van de HEERE zij geloofd" (Job 1:21). De verteller voegt toe: "In dit alles zondigde Job niet en schreef hij God niets ongerijmds toe." Wanneer Satan opnieuw voor God verschijnt en beweert dat Job zijn geloof zal verliezen als zijn eigen lichaam wordt aangetast, staat God ook dit toe. Job wordt geslagen met verschrikkelijke zweren van hoofd tot voet — een ziekte die hem tot een sociale paria maakt, zittend in de as buiten de stad. Jobs vrouw adviseert hem: "Zegen God en sterf" — letterlijk: "Vloek God en sterf," een verbitterd advies dat paradoxaal genoeg precies is wat Satan voorspelde. Maar Job antwoordt: "Zouden wij het goede van God ontvangen en het kwade niet?" (Job 2:10). Hierin toont Job een diep besef van Gods soevereiniteit dat ook het lijden omvat, zonder daarmee het lijden goed te keuren. Dan komen drie vrienden — Elifaz de Temaniet, Bildad de Suhiet en Zofar de Naamathiet — die aanvankelijk zeven dagen zwijgend bij hem zitten in zijn lijden. Deze zeven dagen van stilte zijn een daad van groot medeleven die in de Joodse traditie tot op heden wordt nagevolgd in de rouwpraktijk (shiv`ah). Maar wanneer het gesprek begint, wordt het pijnlijk. In drie rondes van toespraken betogen de drie vrienden, elk op hun eigen manier, dat Jobs lijden een straf moet zijn voor verborgen zonde. Elifaz beroept zich op ervaring en mystieke openbaring, Bildad op traditie en de wijsheid der vaderen, Zofar op logica en Gods ondoorgrondelijkheid. Hun theologie is een variant van de vergeldingstheologie: rechtvaardigen worden gezegend, zondaars worden gestraft; als Job lijdt, moet hij gezondigd hebben. Job verwerpt deze theologie met kracht. Hij houdt vol dat hij onschuldig is — niet zondeloos, maar niet schuldig aan de zonden die dit lijden zouden rechtvaardigen. Zijn verweer is niet arrogantie maar integriteit: liegen over zonde die hij niet heeft begaan, zou pas echt goddeloos zijn. Jobs worsteling is rauw en eerlijk — en het boek schrikt niet terug van zijn meest extreme uitingen. Hij vervloekt de dag van zijn geboorte in een hartverscheurend klaaggedicht (Job 3): "Laat de dag vergaan waarop ik geboren ben." Hij beschuldigt God van willekeur: "Hij vernietigt de onschuldige en de goddeloze" (Job 9:22). Hij eist een rechtszaak met de Almachtige: "Kon er maar iemand zijn die als scheidsrechter tussen ons optreedt" (Job 9:33). Hij schreeuwt het uit: "Waarom verbergt U Uw aangezicht?" (Job 13:24). Dit is geen ongeloof maar de schreeuw van een gelovige die niet kan begrijpen waarom de God die hij liefheeft, hem zo behandelt. Het is belangrijk om te zien dat het boek Job deze uitingen niet veroordeelt — God veroordeelt aan het einde de vrienden, niet Job. Maar temidden van zijn diepste wanhoop breekt ook het licht door. Er zijn momenten van overweldigend geloof die als lichtflitsen door de duisternis schieten. Zijn roep om een middelaar — "Kon er maar iemand zijn die zijn hand op ons beiden legt" (Job 9:33) — wordt versterkt door zijn belijdenis: "Mijn Getuige is in de hemel, mijn Pleitbezorger is in de hoge" (Job 16:19). En dan, in het diepste dal, klinkt de krachtigste geloofsbelijdenis van het hele Oude Testament: "Ik weet: mijn Verlosser leeft, en Hij zal ten laatste over het stof staan. En nadat zij mijn huid zo geschonden hebben, zal ik uit mijn vlees God aanschouwen" (Job 19:25-26). Het woord "Verlosser" (go`el) is het Hebreeuwse woord voor de losser — de naaste verwant die het recht van de achtergestelde opeist. Job belijdt dat hij een levende Losser heeft die voor hem zal opkomen, en dat hij God zal zien — zelfs voorbij de dood. De gereformeerde theologie ziet hierin een profetische vooruitwijzing naar Christus, de uiteindelijke Go`el die de Zijnen verlost. Na de drie vrienden spreekt de jonge Elihu, die tot dan toe had gezwegen uit respect voor leeftijd (Job 32-37). Elihu's bijdrage wordt vaak onderschat, maar hij brengt een belangrijk nieuw perspectief: lijden kan een opvoedend doel hebben. God kan door lijden spreken tot de mens om hem van de rand van het graf terug te trekken (Job 33:29-30). Elihu verdedigt Gods rechtvaardigheid zonder Jobs integriteit volledig te ontkennen en bereidt daarmee de weg voor Gods eigen antwoord. Maar het antwoord dat er werkelijk toe doet, komt van God Zelf. In twee redevoeringen vanuit een storm (Job 38-41) confronteert God Job met de onpeilbare diepte van Zijn wijsheid en macht. De vragen zijn overweldigend: "Waar was u toen Ik de aarde grondvestte? Hebt u de poorten van de dood gezien? Kunt u de Pleiaden binden? Kunt u de Leviathan met een vishaak optrekken?" Het is een adembenemende rondleiding door de schepping — van de sterren tot de struisvogel, van de zee tot het oorlogspaard — die Job laat beseffen dat hij te maken heeft met een God wiens wijsheid en macht elk menselijk begripsvermogen oneindig te boven gaan. God geeft geen verklaring voor Jobs lijden. Hij zegt niet: "Dit is de reden." In plaats daarvan openbaart Hij Zichzelf — en dat blijkt genoeg. Jobs reactie is totale overgave: "Ik had van U gehoord met het gehoor van mijn oren, maar nu heeft mijn oog U gezien. Daarom veracht ik mijzelf en ik heb berouw in stof en as" (Job 42:5-6). De verandering is niet intellectueel maar existentieel: van horen-zeggen naar persoonlijke ontmoeting. God heeft Jobs vragen niet beantwoord, maar Job heeft God ontmoet — en in die ontmoeting vond hij meer dan een antwoord. Het epiloog is even verrassend als de proloog. God keert Zich niet tegen Job maar tegen de drie vrienden: "Mijn toorn is ontbrand tegen u en uw twee vrienden, want u hebt niet juist over Mij gesproken, zoals Mijn dienaar Job" (Job 42:7). De man die God beschuldigde van onrechtvaardigheid, wordt door God gerechtvaardigd boven de mannen die God "verdedigden" met hun vergeldingstheologie. Dit is een diepgaande les: God verdraagt eerlijke worsteling beter dan oneerlijke theologie. Job moet vervolgens bidden voor zijn vrienden — de man die zelf zoveel gebed nodig had, wordt intercessor. God herstelt Jobs welstand dubbel — veertienduizend schapen, zesduizend kamelen, duizend span runderen, duizend ezelinnen — en geeft hem opnieuw zeven zonen en drie dochters. Opmerkelijk is dat de dochters bij name worden genoemd en een erfdeel ontvangen, wat uitzonderlijk was in de oud-oosterse cultuur. Job leefde daarna nog 140 jaar en zag vier generaties na zich. Hij stierf "oud en van het leven verzadigd" — dezelfde uitdrukking die voor Abraham wordt gebruikt.