Daniel in de Bijbel

Levensverhaal

Daniël was een jonge man van koninklijke of edele afkomst uit het koninkrijk Juda, die rond 605 v.Chr. als balling naar Babylon werd gevoerd door koning Nebukadnezar. Deze deportatie was de eerste van drie Babylonische wegvoeringen en markeerde het begin van de ballingschap die de profeet Jeremia had voorzegd (Jeremia 25:11-12). Samen met drie vrienden — Hananja, Misaël en Azarja, beter bekend onder hun Babylonische namen Sadrach, Mesach en Abednego — werd Daniël geselecteerd voor een driejarige opleiding aan het Babylonische hof, bedoeld om de scherpste geesten uit de veroverde volken te assimileren in de Babylonische cultuur. Het Babylonische rijk was op dat moment het machtigste ter wereld: een beschaving van indrukwekkende architectuur, geavanceerde astronomie en een allesomvattend religieus systeem. De jonge ballingen kregen Babylonische namen — Daniël werd Beltsazar — als symbool van hun nieuwe identiteit. Maar ondanks deze gedwongen assimilatie bleef Daniël zijn hele leven standvastig in zijn geloof in de God van Israël. De eerste test kwam onmiddellijk. De jonge ballingen kregen voedsel van de koninklijke tafel aangeboden, maar Daniël "nam zich in zijn hart voor om zich niet te verontreinigen" met het voedsel van de koning (Daniël 1:8). Dit was geen willekeurig dieet, maar een principiële keuze: het voedsel van de koninklijke tafel was waarschijnlijk gewijd aan Babylonische goden, en het eten ervan zou deelname aan afgoderij impliceren. Daniël stelde een proef voor: tien dagen lang alleen groenten en water, daarna vergelijken met de anderen. Na tien dagen zagen Daniël en zijn vrienden er gezonder uit dan wie ook. God gaf hun kennis en inzicht in alle geschriften en wijsheid, en aan Daniël gaf Hij bovendien het vermogen om visioenen en dromen te begrijpen. Dit goddelijke begiftigen is veelzeggend: niet de Babylonische wijsheid, maar Gods openbaring was de bron van Daniëls uitzonderlijke inzicht. Daniëls gave om dromen uit te leggen bracht hem in contact met de machtigste heersers ter wereld. Toen Nebukadnezar een droom had die geen enkele Babylonische wijze kon duiden — de koning eiste zelfs dat zij de droom zelf moesten vertellen, niet alleen uitleggen — onthulde God de droom en de uitleg aan Daniël in een nachtelijk visioen (Daniël 2). Het beeld van goud, zilver, brons en ijzer vertegenwoordigde opeenvolgende wereldrijken: het Babylonische, het Medisch-Perzische, het Griekse en het Romeinse. Maar de steen die zonder mensenhanden werd uitgehouwen en het beeld vergruisde, was het eeuwige koninkrijk van God — een koninkrijk dat alle aardse rijken zou verbrijzelen en zelf eeuwig zou bestaan. Nebukadnezar was zo onder de indruk dat hij Daniël aanstelde als hoofd over alle wijzen en gouverneur over de provincie Babel. Daniëls dankgebed na deze openbaring (Daniël 2:20-23) toont zijn diepe besef dat alle wijsheid van God komt. Een tweede crisis onder Nebukadnezar betrof Daniëls drie vrienden direct. De koning richtte een enorm gouden beeld op in de vlakte van Dura en beval alle ambtenaren om het te aanbidden. Sadrach, Mesach en Abednego weigerden. Hun antwoord aan de woedende Nebukadnezar is een van de heldhaftigste geloofsbelijdenissen in de Bijbel: "Als het zo is, is onze God Die wij vereren, machtig ons te verlossen uit de brandende vuuroven, en Hij zal ons uit uw hand verlossen, o koning. Maar zo niet, het zij u bekend, o koning, dat wij uw goden niet zullen vereren" (Daniël 3:17-18). In de vurige oven, zevenmaal heter gestookt dan gewoonlijk, wandelde een vierde Man met hen — een verschijning die de gereformeerde theologie identificeert als een Christofanie, een voorafschaduwing van Christus die met de Zijnen is in het vuur. Onder de latere koningen bleef Daniël zijn positie behouden. Hij interpreteerde het schrift aan de wand voor koning Belsazar (Daniël 5): "Mene, mene, tekel, ufarsin" — God had het Babylonische rijk gewogen en te licht bevonden. Die nacht viel Babylon en werd Belsazar gedood. De machtigste stad ter wereld viel in één nacht, precies zoals God door Jesaja en Jeremia had voorzegd. Het beroemdste verhaal uit Daniëls persoonlijke leven speelt zich af onder koning Darius de Meder. Jaloerse ambtenaren, die geen fout bij Daniël konden vinden — "omdat hij betrouwbaar was en er geen nalatigheid of fout bij hem te vinden was" (Daniël 6:5) — stelden een wet voor die dertig dagen lang elk gebed tot een andere god dan de koning verbood. Daniël weigerde zijn gebedsgewoonte te veranderen: driemaal per dag knielde hij bij zijn open venster, gericht naar Jeruzalem, en bad tot zijn God (Daniël 6:10). Het open venster is veelzeggend: Daniël bad niet provocerend, maar weigerde ook zijn geloof te verbergen. Het gevolg was de leeuwenkuil. Maar God stuurde Zijn engel en sloot de muilen van de leeuwen. De volgende morgen werd Daniël ongedeerd teruggevonden, "omdat hij op zijn God vertrouwd had" (Daniël 6:23). Darius vaardigde een decreet uit dat alle volken de God van Daniël moesten vrezen — de God van de balling triomfeerde over de macht van het imperium. In de tweede helft van het boek ontvangt Daniël apocalyptische visioenen over de toekomst van de wereldrijken en de komst van Gods koninkrijk. Het visioen van de vier dieren (Daniël 7) onthult opeenvolgende rijken als woeste beesten — een scherp contrast met de menselijke glans van het beeld in hoofdstuk 2. Het visioen van de Mensenzoon in Daniël 7:13-14 is van bijzonder belang: "Ik keek toe in de nachtvisioenen, en zie, er kwam met de wolken van de hemel Iemand als een Mensenzoon. Hij kwam tot de Oude van dagen... Hem werd heerschappij gegeven, en eer, en het koningschap." Jezus gebruikte deze titel — Mensenzoon — als Zijn meest favoriete zelfaanduiding, waarmee Hij een directe claim legde op de goddelijke autoriteit die Daniël beschreef. Daniëls gebed in hoofdstuk 9 is een van de diepste voorbedegebeden in de Bijbel. Hij beleed de zonden van het volk, beriep zich op Gods verbondstrouw, en ontving de profetie van de zeventig weken (Daniël 9:24-27) — een tijdsprofetie die wijst op de komst en het werk van de Messias. De gereformeerde theologie ziet hierin een voorzegging van Christus' verzoenend sterven, het "uitdelgen van de zonden" en het "brengen van eeuwige gerechtigheid." Daniël diende onder drie opeenvolgende wereldrijken: het Babylonische, het Medische en het Perzische. Hij overleefde regimewisselingen en behield zijn positie door zijn onberispelijke integriteit en door Gods hand die over hem was. Zijn laatste visioen (Daniël 10-12) werd hem gegeven na drie weken van vasten en rouw, en onthulde de strijd achter de schermen tussen hemelse machten. Het boek eindigt met de belofte: "Ga heen tot het einde, want u zult rusten, en u zult opstaan in uw bestemming aan het einde van de dagen" (Daniël 12:13). Daniël stierf waarschijnlijk op hoge leeftijd in Babylon of Susa, trouw aan zijn God tot het einde — een balling die nooit naar huis terugkeerde, maar wiens hart altijd gericht bleef op Jeruzalem en op het komende Koninkrijk.