Jeremia in de Bijbel

Levensverhaal

Jeremia, zoon van de priester Hilkia uit het priesterstadje Anatoth, ten noorden van Jeruzalem, wordt met recht de "wenende profeet" genoemd. Hij profeteerde gedurende de laatste, meest turbulente veertig jaar van het koninkrijk Juda (ca. 627-586 v.Chr.), een periode van toenemend moreel en geestelijk verval die uiteindelijk eindigde in de verwoesting van de tempel, de val van Jeruzalem en de Babylonische ballingschap. Geen andere profeet heeft zo diep en persoonlijk geleden onder zijn roeping als Jeremia, en geen ander boek in het Oude Testament onthult zo intiem de innerlijke worsteling van een man die geroepen was om een boodschap te brengen die niemand wilde horen. Gods roeping kwam toen Jeremia nog jong was, vermoedelijk rond zijn twintigste levensjaar, in het dertiende regeringsjaar van de godvrezende koning Josia (627 v.Chr.). Gods woorden waren overweldigend in hun soevereine kracht: "Voordat Ik u in de moederschoot vormde, heb Ik u gekend; voordat u uit de baarmoeder naar buiten kwam, heb Ik u geheiligd. Ik heb u aangesteld tot een profeet voor de volken" (Jeremia 1:5). Jeremia's roeping stond vast voor zijn geboorte -- een krachtig getuigenis van Gods voorbeschikking en verkiezende genade. Jeremia protesteerde: "Ik kan niet spreken, want ik ben nog maar een jongen." Maar God raakte zijn mond aan en legde Zijn woorden in hem. De opdracht was tweeledig en veelomvattend: "om weg te rukken en af te breken, om te vernielen en omver te werpen" -- vier werkwoorden van oordeel -- maar ook "om te bouwen en te planten" (Jeremia 1:10) -- twee werkwoorden van hoop. De balans was veelzeggend: het oordeel overheerste, maar het laatste woord was aan de genade. Jeremia's vroege bediening viel samen met de hervorming van koning Josia, die in 622 v.Chr. het wetboek in de tempel liet ontdekken en een diepgaande religieuze hervorming doorvoerde (2 Koningen 22-23). Hoewel Jeremia deze hervorming steunde, zag hij scherper dan anderen dat de bekering van het volk oppervlakkig was -- de lippen spraken van de HEERE, maar de harten bleven verre (Jeremia 3:10). Na Josia's tragische dood in de slag bij Megiddo in 609 v.Chr. verviel Juda snel in afgoderij en politiek opportunisme. De volgende koningen -- Joahaz, Jojakim, Jojachin en Zedekia -- waren zonder uitzondering zwak, goddeloos of beide, en zij negeerden of vervolgden Jeremia consequent. Gedurende veertig jaar verkondigde Jeremia een onpopulaire boodschap: Juda moest zich bekeren, anders zou het oordeel van God onafwendbaar zijn. Babylon was niet een toevallige vijand maar Gods instrument van oordeel, en het volk moest zich onderwerpen aan de Babylonische heerschappij in plaats van te vertrouwen op allianties met Egypte. Deze boodschap maakte Jeremia tot landverrader in de ogen van de patriottische partij. Koning Jojakim sneed de boekrol met Jeremia's profetieen met een schrijversmes in stukken en wierp elk stuk in het komfoorvuur -- een daad van godslasterlijke minachting voor het Woord van God (Jeremia 36:23). Maar God beval Jeremia om opnieuw te schrijven, en de tweede boekrol bevatte nog meer woorden dan de eerste. De fysieke vervolging van Jeremia was zwaar. Hij werd geslagen door de priester Paschur en een nacht in het blok gezet (Jeremia 20:1-2). Hij werd gevangengezet in de binnenplaats van de wacht (Jeremia 32:2). Het dieptepunt was toen vijandige ambtenaren hem in een modderige waterput lieten zakken met touwen, waar hij wegzakte in de modder en dreigde te verdrinken -- een langzame, vernederende dood (Jeremia 38:6). Het was de Ethiopier Ebed-Melech, een buitenlandse hoveling, die de moed had om bij de koning te pleiten voor Jeremia's leven en hem met vodden en touwen uit de put trok -- een ontroerend beeld van Gods voorzienigheid die onverwachte helpers zendt. Het persoonlijke lijden van Jeremia was minstens zo intens als het fysieke. God verbood hem te trouwen en kinderen te krijgen als profetisch teken van het naderende oordeel -- er was geen toekomst voor de volgende generatie in Juda (Jeremia 16:1-4). Hij werd gehaat door zijn eigen dorpsgenoten in Anatoth, die zijn leven bedreigden omdat zijn profetieen hun eer aantastten (Jeremia 11:21). In zijn klachten aan God -- de zogenaamde "confessiones" (Jeremia 11:18-12:6; 15:10-21; 17:14-18; 18:18-23; 20:7-18) -- uitte hij zijn wanhoop met een eerlijkheid die schokkend is: "Vervloekt zij de dag waarop ik geboren ben!" (Jeremia 20:14). Hij beschuldigde God ervan hem te hebben "overreed" of zelfs "overweldigd" (Jeremia 20:7). Toch kon hij niet zwijgen: "Zei ik: Ik zal niet meer aan Hem denken en niet meer in Zijn Naam spreken, dan werd het in mijn hart als een brandend vuur, opgesloten in mijn beenderen. Ik deed moeite om het in te houden, maar kon het niet" (Jeremia 20:9). Gods Woord was sterker dan Jeremia's wanhoop. Ondanks al het oordeel dat Jeremia verkondigde, bevat zijn boek ook de meest hoopvolle en theologisch verreikende belofte van het Oude Testament: het nieuwe verbond. In hoofdstukken 30-33, die wel het "troostboek van Jeremia" worden genoemd, profeteerde hij: "Zie, er komen dagen, spreekt de HEERE, dat Ik met het huis van Israel en met het huis van Juda een nieuw verbond zal sluiten, niet zoals het verbond dat Ik met hun vaderen gesloten heb... Maar dit is het verbond dat Ik na die dagen met het huis van Israel sluiten zal: Ik zal Mijn wet in hun binnenste geven en die in hun hart schrijven. Ik zal hun tot een God zijn en zij zullen Mij tot een volk zijn... want Ik zal hun ongerechtigheid vergeven en aan hun zonde niet meer denken" (Jeremia 31:31-34). Deze profetie wordt in het Nieuwe Testament uitgebreid aangehaald als vervuld in Christus (Hebreeen 8:8-12; 10:16-17). Het is niet toevallig dat Jezus bij de instelling van het Avondmaal sprak over "het nieuwe verbond in Mijn bloed" (Lukas 22:20) -- woorden die rechtstreeks teruggrijpen op Jeremia's belofte. Na de val van Jeruzalem in 586 v.Chr., die Jeremia veertig jaar lang had voorzegd, werd hij door de Babylonische bevelhebber Nebuzaradan vrijgelaten en kreeg hij de keuze om naar Babylon te gaan of in het land te blijven. Jeremia koos ervoor om bij het achtergebleven volk te blijven onder gouverneur Gedalja. Maar toen Gedalja werd vermoord door Ismael, vluchtte een groep Judeers naar Egypte, tegen Jeremia's uitdrukkelijke profetie in. Zij namen de wenende profeet tegen zijn wil mee (Jeremia 42-43). Volgens de traditie stierf hij daar in ballingschap in Egypte -- trouw tot het einde, maar menselijk gesproken zonder het succes van zijn bediening te hebben gezien. Zijn Klaagliederen, traditioneel aan hem toegeschreven, zijn het meest indringende poetische bewijs van zijn verdriet over de verwoesting van Jeruzalem: "Hoe zit de stad, die zo dichtbevolkt was, nu zo eenzaam!" (Klaagliederen 1:1).