Lukas in de Bijbel

Levensverhaal

Lukas was een arts, historicus en de enige niet-Joodse auteur van het Nieuwe Testament. Hij schreef twee boeken — het Evangelie naar Lukas en het boek Handelingen der Apostelen — die samen meer dan een kwart van het Nieuwe Testament uitmaken en daarmee het grootste literaire bijdrage van één enkele auteur aan de bijbelse canon vormen. Als nauwkeurig onderzoeker, getalenteerd schrijver en trouw metgezel van de apostel Paulus gaf hij de kerk een onschatbaar verslag van zowel het leven van Jezus als de geboorte en groei van de vroege kerk. Over Lukas' persoonlijke achtergrond is relatief weinig bekend uit de Bijbel zelf. Paulus noemt hem "de geliefde arts" (Kolossenzen 4:14), wat aangeeft dat hij medisch geschoold was — mogelijk in een van de beroemde medische scholen van de Grieks-Romeinse wereld, zoals die van Tarsus, Athene of Alexandrië. Zijn medische achtergrond is soms terug te zien in zijn woordkeuze: waar andere evangelisten algemene termen gebruiken voor ziekten, kiest Lukas regelmatig preciezere medische terminologie. Het feit dat Paulus hem in Kolossenzen onderscheidt van zijn Joodse medewerkers — Aristarchus, Markus en Justus worden apart genoemd als "zij die uit de besnijdenis zijn" (Kolossenzen 4:10-11) — bevestigt dat Lukas een heiden was. Mogelijk was hij een zogenaamde "godvrezende," een niet-Jood die sympathiseerde met het Jodendom en de synagogediensten bezocht voordat hij christen werd. Lukas' Evangelie is het meest omvattende en literair meest verfijnde van de vier evangeliën. In zijn inleiding aan Theofilus — vermoedelijk een hoge Romeinse functionaris — verklaart hij zijn wetenschappelijke werkwijze: "Het heeft ook mij goedgedacht, nadat ik alles van voren af aan nauwkeurig onderzocht heb, het in ordelijke samenhanging voor u neer te schrijven, hoogedele Theofilus, opdat u de zekerheid kent van de dingen waarin u onderwezen bent" (Lukas 1:3-4). Dit is een opmerkelijke uitspraak. Lukas was geen ooggetuige van Jezus' aardse bediening, maar een zorgvuldig onderzoeker die ooggetuigenverslagen verzamelde, bronnen vergeleek en verifieerde, en vervolgens een systematisch geordend verslag samenstelde. Zijn methode komt overeen met die van de beste Grieks-Romeinse historici van zijn tijd, wat het christelijk geloof verankert in de verifieerbare geschiedenis. Het Evangelie naar Lukas heeft bijzondere kenmerken die het onderscheiden van de andere drie. Lukas besteedt opvallend veel aandacht aan vrouwen — Maria, Elizabet, de weduwe van Naïn, Maria Magdalena, Marta en Maria, de gebogen vrouw — in een cultuur waarin vrouwen vaak gemarginaliseerd werden. Hij heeft een bijzonder oog voor armen en verstotenen: het zijn herders, niet wijzen, die als eersten het kind in de kribbe bezoeken; de zaligsprekingen richten zich op de letterlijk armen; en Jezus' eerste preek in Nazareth citeert Jesaja over "het evangelie aan de armen." De Heilige Geest speelt in Lukas' geschriften een prominentere rol dan in de andere evangeliën — van de conceptie van Johannes de Doper tot de belofte van de Vader die op Pinksteren wordt vervuld. Daarnaast bewaarde Lukas verhalen en gelijkenissen die in geen enkel ander evangelie voorkomen: de gelijkenis van de barmhartige Samaritaan, de verloren zoon, de farizeeër en de tollenaar, de rijke man en de arme Lazarus, Zacheüs in de boom, en de Emmaüsgangers. Hij is de enige die het geboorteverhaal vanuit Maria's perspectief vertelt, inclusief haar lofzang (het Magnificat), het bezoek aan Elizabet, en het lied van Simeon in de tempel. Het boek Handelingen is het directe vervolg op het Evangelie en beschrijft de explosieve groei van de kerk van een kleine groep biddende gelovigen in Jeruzalem tot een beweging die het hele Romeinse Rijk bereikte. Het is het enige historische verslag dat we bezitten van de eerste drie decennia van de christelijke kerk — zonder Handelingen zouden we nauwelijks iets weten over Pinksteren, de vroege gemeente, de zending naar de heidenen en Paulus' reizen. Op bepaalde momenten in Handelingen schakelt Lukas over van "zij" naar "wij," wat aangeeft dat hij zelf bij die gebeurtenissen aanwezig was als reisgenoot van Paulus. Deze "wij-passages" (Handelingen 16:10-17, 20:5-21:18, 27:1-28:16) plaatsen Lukas bij Paulus tijdens delen van de tweede en derde zendingsreis en bij de dramatische zeereis naar Rome. Zijn verslag van de schipbreuk in Handelingen 27 wordt door maritieme historici beschouwd als een van de meest nauwkeurige beschrijvingen van een zeereis in de hele antieke literatuur. Als reisgenoot van Paulus deelde Lukas in de gevaren en ontberingen van het zendingswerk. Hij was niet alleen arts maar ook vriend, vertrouweling en medewerker. In wat mogelijk Paulus' allerlaatste brief is, geschreven vanuit de dodencel in Rome terwijl hij zijn executie afwachtte, schrijft de apostel de ontroerende woorden: "Alleen Lukas is bij mij" (2 Timotheüs 4:11). Terwijl Demas hem had verlaten uit liefde voor de wereld en anderen om diverse redenen waren vertrokken, bleef de trouwe arts aan de zijde van de stervende apostel. Dit ene zinnetje zegt misschien wel meer over Lukas' karakter dan al zijn geschriften samen: hij was een man van onwankelbare trouw. Lukas' bijdrage aan de kerk gaat echter verder dan alleen het schrijven van twee boeken. Zijn unieke perspectief als heiden die tot geloof kwam, als arts die de wereld met wetenschappelijke ogen bekeek, en als schrijver met bijzonder oog voor de zwakken en verstotenen, heeft het christendom een diepte en breedte gegeven die zonder hem zou ontbreken. De kerkelijke traditie vertelt dat Lukas ongehuwd bleef en tot op hoge leeftijd actief was. Over zijn dood lopen de berichten uiteen: sommige bronnen spreken van een martelaarsdood, andere van een natuurlijke dood op 84-jarige leeftijd. Zijn nalatenschap leeft voort in twee geschriften die behoren tot de meest gelezen en meest invloedrijke teksten uit de wereldliteratuur.