Paulus in de Bijbel

Levensverhaal

Paulus, oorspronkelijk Saulus genaamd, is zonder twijfel de meest invloedrijke apostel na Jezus Zelf en de grootste theoloog die de christelijke kerk heeft voortgebracht. Hij werd geboren in Tarsus, de hoofdstad van de Romeinse provincie Cilicië in het zuidoosten van het huidige Turkije. Tarsus was een kosmopolitische universiteitsstad, een kruispunt van Griekse filosofie, Romeins recht en oosterse cultuur. Paulus groeide op als Romeins burger — een privilege dat zijn vader al bezat en dat Paulus later meermaals zou inzetten (Handelingen 16:37, 22:25-29, 25:10-12). Zijn Joodse naam was Saulus ("de gevraagde"), naar koning Saul uit de stam Benjamin, en zijn Romeinse naam Paulus ("de kleine"). Hij was een man van twee werelden — volledig Joods én volledig Grieks-Romeins — en God zou beide achtergronden gebruiken op een manier die niemand had kunnen voorzien. Paulus' Joodse vorming was van het hoogste niveau. Hij behoorde tot de stam Benjamin (Filippenzen 3:5) en was opgeleid in Jeruzalem aan de voeten van Gamaliël, een van de meest gerespecteerde rabbijnen van zijn tijd (Handelingen 22:3). Gamaliël was een kleinzoon van de grote Hillel en stond bekend om zijn gematigde houding — ironisch genoeg, want zijn leerling Saulus zou allesbehalve gematigd zijn. Als farizeeër behoorde Paulus tot de strengste richting van het jodendom: "Naar de wet een farizeeër, naar ijver een vervolger van de gemeente, naar de rechtvaardigheid die in de wet is, onberispelijk" (Filippenzen 3:5-6). Hij beheerste het Hebreeuws, het Aramees, het Grieks en vermoedelijk ook het Latijn. Hij was tentenmaker van beroep — een ambachtelijk werk waarmee hij zich later als zendeling zou onderhouden om niemand tot last te zijn. Als farizeeër was Saulus een vurig en meedogenloos vervolger van de jonge christelijke beweging. Hij was niet slechts een passieve toeschouwer bij de steniging van Stefanus maar "had er zijn goedkeuring aan gegeven" (Handelingen 8:1). Lukas beschrijft zijn vervolging in grimmige termen: "Saulus verwoestte de gemeente, en hij ging de huizen binnen, en sleurde mannen en vrouwen mee en leverde hen over in de gevangenis" (Handelingen 8:3). Hij "blies nog steeds dreiging en moord" tegen de discipelen (Handelingen 9:1). Later zou Paulus zelf schrijven dat hij "bovenmate" de gemeente van God had vervolgd en haar had "verwoest" (Galaten 1:13). Deze eerlijke erkenning van zijn verleden maakt zijn getuigenis des te krachtiger: de man die de kerk wilde uitroeien, werd haar grootste bouwer. Op de weg naar Damascus, waar Saulus met brieven van de hogepriester onderweg was om christenen te arresteren en geboeid naar Jeruzalem te brengen, omstraalde hem plotseling een licht uit de hemel dat feller was dan de middagzon. Hij viel op de grond en hoorde een stem: "Saul, Saul, waarom vervolgt u Mij?" "Wie bent U, Heere?" "Ik ben Jezus, Die u vervolgt" (Handelingen 9:3-5). In die ene zin stortte Saulus' hele wereld in: de Jezus die hij dood waande, leefde; de beweging die hij als godslastering beschouwde, was van God; en elke christen die hij vervolgde, was verbonden met de levende Christus. Drie dagen was Saulus blind — een uiterlijke weerspiegeling van de innerlijke omwenteling. Ananias, een eenvoudige discipel in Damascus die ook bang was voor Saulus, legde hem op Gods bevel de handen op met de woorden: "Saul, broeder, de Heere heeft mij gezonden... opdat u weer ziend zou worden en met de Heilige Geest vervuld zou worden" (Handelingen 9:17). Saulus ontving zijn gezicht terug, werd gedoopt en begon onmiddellijk in de synagogen te prediken dat Jezus de Zoon van God is. De vervolger werd verkondiger — de meest dramatische bekering in de hele Bijbel en het krachtigste bewijs dat Gods genade onweerstaanbaar is. Na zijn bekering trok Paulus zich terug in Arabië, vermoedelijk het Nabatese koninkrijk ten zuiden van Damascus, voor een periode van wellicht drie jaar van bezinning, gebed en goddelijke openbaring (Galaten 1:17-18). In deze stille jaren herlas hij de Schriften van het Oude Testament met nieuwe ogen — het was alsof een sluier werd weggenomen, en overal zag hij Christus. Toen hij terugkeerde naar Damascus en vervolgens naar Jeruzalem, werd hij gewantrouwd door de christenen — volkomen begrijpelijk, gezien zijn bloedige verleden. Het was Barnabas, de "zoon van bemoediging," die hem bij de apostelen introduceerde en garant stond voor de oprechtheid van zijn bekering (Handelingen 9:27). Vanuit Antiochië in Syrië, de eerste grote christelijke gemeente buiten Israël waar gelovigen voor het eerst "christenen" werden genoemd, ondernam Paulus drie grote zendingsreizen die het evangelie door het hele Middellandse Zeegebied verspreidden en de loop van de wereldgeschiedenis veranderden. Op zijn eerste reis (Handelingen 13-14) trok hij samen met Barnabas en Johannes Markus naar Cyprus en Klein-Azië, waar hij gemeenten stichtte in Pisidisch Antiochië, Ikonium, Lystra en Derbe. Op zijn tweede reis (Handelingen 15-18) stak hij over naar Europa — een wereldhistorisch moment — en stichtte gemeenten in Filippi, Thessaloniki, Berea, Athene en Korinthe. Op zijn derde reis (Handelingen 18-21) verbleef hij bijna drie jaar in Efeze, waar "allen die in Asia woonden, het Woord van de Heere Jezus hoorden, zowel Joden als Grieken" (Handelingen 19:10). Bij elke reis bezocht hij eerder gestichte gemeenten om hen te bemoedigen en te onderwijzen. Paulus' strategie was briljant: hij richtte zich op de grote stadcentra van het Romeinse Rijk — Korinthe, Efeze, Filippi, Thessaloniki, en uiteindelijk Rome zelf — in het vertrouwen dat het evangelie van daaruit de omliggende gebieden zou bereiken. Hij begon doorgaans in de synagoge, waar hij als farizeeër het recht had om te spreken, en richtte zich vervolgens tot de heidenen wanneer de synagoge hem verwierp. Paulus' leven als zendeling was verre van comfortabel. In een passage die behoort tot de meest indrukwekkende autobiografische teksten van de oudheid somde hij zijn lijden op: "Vijfmaal heb ik van de Joden veertig min één slagen ontvangen. Driemaal ben ik met de roede geslagen, eenmaal ben ik gestenigd, driemaal heb ik schipbreuk geleden, een heel etmaal heb ik op volle zee doorgebracht. Op reis was ik vaak in gevaar: door rivieren, door rovers, door volksgenoten, door heidenen; in de stad, in de woestijn, op zee, onder valse broeders; in inspanning en moeite, vaak zonder slaap, in honger en dorst, vaak zonder eten, in koude en naaktheid" (2 Korinthe 11:24-27). Bovendien worstelde hij met een "doorn in het vlees" — een niet nader omschreven kwaal waarover hij God driemaal had gesmeekt, maar die niet werd weggenomen. Gods antwoord was: "Mijn genade is voor u genoeg, want Mijn kracht wordt in zwakheid volbracht" (2 Korinthe 12:9). Toch hield Paulus vol in al dit lijden, gedreven door de onwrikbare overtuiging: "Het leven is voor mij Christus en het sterven is winst" (Filippenzen 1:21). Zijn dertien brieven — van Romeinen tot Filemon — vormen het theologische fundament van de christelijke kerk. In Romeinen ontvouwt hij systematisch het evangelie van Gods rechtvaardigheid door geloof — het meesterwerk dat Luther, Calvijn en Wesley tot bekering bracht. In Galaten verdedigt hij met hartstocht de vrijheid van het evangelie tegenover het wetticisme. In Efeziërs schetst hij de kosmische glorie van de kerk als lichaam van Christus. In Filippenzen schrijft hij zijn meest persoonlijke en vreugdevolle brief vanuit de gevangenis. In Kolossenzen bestrijdt hij dwaalleer met de allesovertreffende heerlijkheid van Christus. In 1 en 2 Korinthe behandelt hij praktische gemeentevragen met pastorale wijsheid. In de Pastorale Brieven (1-2 Timotheüs, Titus) geeft hij aanwijzingen voor de inrichting en het leiderschap van de gemeente. En in de brief aan Filemon smeekt hij op de meest persoonlijke wijze voor een weggelopen slaaf — een brief van slechts 25 verzen die het evangelie van genade in de praktijk toont. Paulus eindigde als gevangene in Rome, waar hij onder huisarrest — bewaakt door een soldaat maar vrij om te ontvangen en te onderwijzen — het evangelie bleef verkondigen (Handelingen 28:30-31). Volgens de stevige traditie van de vroege kerk werd hij onder keizer Nero onthoofd, rond 64-67 n.Chr. Als Romeins burger had hij recht op onthoofding in plaats van kruisiging. Zijn laatste brief, 2 Timotheüs, bevat zijn geestelijk testament, geschreven in het volle besef dat het einde naderde: "Want ik word al als een plengoffer uitgegoten en de tijd van mijn heengaan is aangebroken. Ik heb de goede strijd gestreden, ik heb de loop volbracht, ik heb het geloof behouden. Voorts is voor mij weggelegd de krans van de rechtvaardigheid, die de Heere, de rechtvaardige Rechter, mij op die dag geven zal. En niet alleen mij, maar ook allen die Zijn verschijning hebben liefgehad" (2 Timotheüs 4:6-8). De vervolger was een martelaar geworden.