Johannes in de Bijbel

Levensverhaal

Johannes, zoon van Zebedeüs en Salome, was een visser uit Galilea die samen met zijn broer Jakobus door Jezus werd geroepen om Hem te volgen. De familie dreef een vissersbedrijf aan het Meer van Galilea dat kennelijk niet onbemiddeld was — zij hadden dagloners in dienst (Markus 1:20), en hun moeder Salome behoorde tot de vrouwen die Jezus uit hun eigen middelen dienden (Lukas 8:3). Jezus gaf de broers de bijnaam Boanerges — "zonen van de donder" — vanwege hun vurige, ontembare temperament (Markus 3:17). Toch zou Johannes de geschiedenis ingaan als de apostel van de liefde, de man die aan Jezus' borst leunde bij het laatste avondmaal — een transformatie die behoort tot de meest opmerkelijke karakterveranderingen in de hele Bijbel. Johannes' roeping vond plaats bij het Meer van Galilea, waar Jezus hem en Jakobus aantrof terwijl zij met hun vader Zebedeüs de netten herstelden. "En meteen riep Hij hen; en zij lieten hun vader Zebedeüs in het schip achter met de dagloners, en gingen weg, Hem achterna" (Markus 1:20). De radicaliteit van deze keuze kan nauwelijks overschat worden: zij verlieten niet alleen hun broodwinning maar ook hun vader — in een cultuur waar de zoon vaders bedrijf voortzette, was dit een ingrijpende breuk met de verwachtingen. Het Johannesevangelie suggereert dat Johannes eerder al leerling was geweest van Johannes de Doper en dat hij tot Jezus' eerste volgelingen behoorde (Johannes 1:35-40). Johannes behoorde tot de binnenste kring van drie discipelen — Petrus, Jakobus en Johannes — die getuige waren van Jezus' meest intieme en beslissende momenten. Zij waren aanwezig bij de opwekking van het dochtertje van Jaïrus, waar zij de macht over de dood zagen (Markus 5:37). Zij waren getuigen van de verheerlijking op de berg, waar Jezus' gezicht straalde als de zon en Zijn kleren wit werden als het licht, en waar Mozes en Elia verschenen en de stem van de Vader klonk (Mattheüs 17:1-8). En zij waren de drie die Jezus meenam in de hof van Gethsemane om bij Hem te waken in Zijn doodsangst — hoewel zij in slaap vielen (Mattheüs 26:37-46). In zijn evangelie noemt Johannes zichzelf nooit bij naam, maar duidt hij zichzelf aan als "de discipel die Jezus liefhad" (Johannes 13:23, 19:26, 20:2, 21:7, 21:20). Dit was geen arrogantie maar verwondering — hij definieerde zichzelf niet door zijn eigen liefde voor Jezus, maar door Jezus' liefde voor hem. Dit is diep theologisch: onze identiteit als christenen wordt niet bepaald door wat wij voor God doen, maar door wat God in Christus voor ons gedaan heeft. Johannes had dit begrepen zoals geen andere discipel. Het vurige, ongetemde karakter van de jonge Johannes blijkt uit meerdere episodes die de evangelisten eerlijk optekenen. Toen een Samaritaans dorp Jezus niet wilde ontvangen, vroeg Johannes samen met zijn broer: "Heere, wilt U dat wij vuur van de hemel afroepen om hen te verteren, zoals ook Elia gedaan heeft?" (Lukas 9:54). Jezus wees dit scherp af: "U weet niet van welke geest u bent." Later probeerde Johannes iemand te verbieden die in Jezus' naam demonen uitdreef maar niet tot hun groep behoorde: "Wij hebben hem verboden, omdat hij ons niet volgt" (Markus 9:38). Jezus corrigeerde ook dit exclusivisme: "Verbied het hem niet, want wie niet tegen ons is, is voor ons." En in een derde episode lieten Johannes en Jakobus hun moeder Salome bij Jezus lobbyen voor de ereplaatsen in Zijn koninkrijk — "dat deze twee zonen van mij mogen zitten, de één aan Uw rechterhand en de ander aan Uw linkerhand" (Mattheüs 20:21). De andere tien discipelen waren verontwaardigd. Jezus gebruikte het moment om het wezen van Zijn koninkrijk uit te leggen: "Wie onder u de eerste wil zijn, moet aller slaaf zijn." De zoon van de donder die hunkerde naar macht en ereplaatsen moest nog veel leren over de weg van dienende liefde. Bij het laatste avondmaal leunde Johannes aan Jezus' borst — een beeld van intieme verbondenheid dat door de christelijke traditie als icoon van contemplatie is omarmd (Johannes 13:23). Het was vanuit deze positie dat hij namens Petrus fluisterde: "Heere, wie is het?" — de vraag naar de verrader. Jezus gaf het teken aan Johannes: het was degene aan wie Hij de gedoopte bete zou geven. Bij het kruis toonde Johannes zijn trouw op het moment dat het er werkelijk toe deed: hij was de enige mannelijke discipel die bij Jezus bleef tot het einde. De anderen waren gevlucht, Petrus had verloochend, maar Johannes stond bij het kruis samen met Maria, de moeder van Jezus. In dit uur van diepste duisternis vertrouwde Jezus Zijn moeder toe aan Johannes: "Vrouw, zie, uw zoon... Zie, uw moeder" (Johannes 19:26-27). Vanaf dat moment nam Johannes Maria in zijn huis op. Dit gebaar toont niet alleen Jezus' zorg voor Zijn moeder maar ook het diepe vertrouwen dat Hij in Johannes stelde. Na de opstanding rende Johannes samen met Petrus naar het lege graf — hij rende sneller en kwam eerst aan, maar wachtte bij de ingang. Petrus ging als eerste naar binnen. Maar van Johannes wordt specifiek vermeld: hij "zag en geloofde" (Johannes 20:8). De linnen doeken die er nog lagen, de zweetdoek die apart was opgerold — Johannes zag de stille bewijzen van de opstanding en geloofde. Hij had niet de verschijning van de opgestane Heer nodig om te geloven; de stille tekenen waren genoeg. In de decennia na Pinksteren werd Johannes een van de drie "pijlers" van de gemeente in Jeruzalem, samen met Petrus en Jakobus de broer van de Heer (Galaten 2:9). Paulus erkende hun gezag bij het Apostelconvent. Na de verwoesting van Jeruzalem in 70 n.Chr. vestigde Johannes zich volgens de kerkelijke traditie in Efeze, waar hij een leidende rol speelde in de kerken van Klein-Azië. In deze periode — waarschijnlijk de jaren 80-90 n.Chr. — schreef hij het evangelie dat zijn naam draagt. Het Johannesevangelie is theologisch het diepste van de vier: waar de synoptici het leven van Jezus vooral vertellen, doordenkt Johannes het mysterie van wie Jezus is. De proloog — "In het begin was het Woord, en het Woord was bij God, en het Woord was God" (Johannes 1:1) — is het meest verheven stuk theologie in de hele Bijbel. Johannes ontvouwt de incarnatie, de goddelijkheid van Christus, de betekenis van geloof, en de belofte van het eeuwige leven in een taal die zowel eenvoudig als onpeilbaar diep is. Zijn drie brieven ademen de liefde waarvan hij in de loop der jaren doordrenkt was geraakt. "God is liefde" (1 Johannes 4:8) — deze drie woorden zijn de kern van Johannes' theologie. Maar zijn liefde was niet sentimenteel of vrijblijvend; hij waarschuwde scherp tegen dwaalleer en dwaalleraars: "Wie niet in de leer van Christus blijft, maar daarbuiten gaat, heeft God niet" (2 Johannes 1:9). Liefde en waarheid gaan bij Johannes onlosmakelijk hand in hand — ware liefde is nooit onverschillig tegenover de waarheid, en ware waarheid wordt altijd in liefde gesproken. Op hoge leeftijd werd Johannes verbannen naar het eiland Patmos — een rotsachtig eiland in de Egeïsche Zee dat door de Romeinen als verbanningsoord werd gebruikt — "omwille van het Woord van God en het getuigenis van Jezus Christus" (Openbaring 1:9). Daar, op de dag des Heeren, ontving hij het overweldigende visioen dat het boek Openbaring vormt. Hij zag de verheerlijkte Christus met ogen als een vuurvlam en een stem als het geluid van vele wateren. Hij ontving brieven voor de zeven gemeenten in Klein-Azië. Hij zag het hemelse troonvisioen, de zeven zegels, de zeven bazuinen, de strijd tussen het Lam en de draak, de val van Babylon, de wederkomst van Christus, het laatste oordeel, en uiteindelijk de nieuwe hemel en de nieuwe aarde. "En Hij Die op de troon zit, zei: Zie, Ik maak alle dingen nieuw" (Openbaring 21:5). Volgens de traditie was Johannes de enige apostel die een natuurlijke dood stierf, op zeer hoge leeftijd in Efeze, aan het eind van de eerste eeuw. De kerkvader Hieronymus vermeldt een ontroerend detail: de bejaarde Johannes, inmiddels te zwak om te preken, liet zich naar de samenkomst dragen en herhaalde steeds opnieuw: "Kinderkens, heb elkander lief." Toen zijn hoorders vroegen waarom hij altijd hetzelfde zei, antwoordde hij: "Omdat het het gebod van de Heer is, en als dit alleen gedaan wordt, is het genoeg." De zoon van de donder was de apostel van de liefde geworden.