Stefanus in de Bijbel

Levensverhaal

Stefanus was een van de zeven mannen die door de vroege kerk in Jeruzalem werden gekozen om een praktisch probleem op te lossen: de Griekstalige Joodse weduwen werden achtergesteld bij de dagelijkse verzorging ten opzichte van de Hebreeuws sprekende weduwen (Handelingen 6:1). De apostelen erkenden het probleem maar wilden zich concentreren op het gebed en de verkondiging van het Woord. Zij stelden daarom voor dat de gemeente zeven mannen "vol van de Heilige Geest en wijsheid" zou kiezen voor deze diaconale taak. Stefanus staat als eerste op de lijst — en niet toevallig, want hij wordt apart getypeerd als "een man vol van geloof en van de Heilige Geest" (Handelingen 6:5). Zijn naam is Grieks en betekent "kroon" of "krans" — een naam die profetisch zou blijken, want hij ontving de krans van het martelaarschap als eerste van alle christenen. Het probleem dat aanleiding gaf tot Stefanus' aanstelling was meer dan logistiek: het weerspiegelde de diepe culturele spanning binnen de jonge kerk tussen Hebreeuws sprekende Joden (die in Palestina waren opgegroeid en Aramees spraken) en hellenistische Joden (die in de diaspora waren opgegroeid, Grieks spraken en cultureel meer beïnvloed waren door de Grieks-Romeinse wereld). Stefanus zelf behoorde waarschijnlijk tot de laatstgenoemde groep, gezien zijn Griekse naam en zijn vertrouwdheid met de Griekse vertaling van het Oude Testament (de Septuaginta), waaruit hij uitvoerig citeert in zijn latere rede. Maar Stefanus' bediening ging al snel ver voorbij de tafeldienst waarvoor hij was aangesteld. Hij verrichtte "grote wonderen en tekenen onder het volk" (Handelingen 6:8) — wonderen die normaal gesproken met de apostelen werden geassocieerd. In de synagogen van de vrijgelatenen — Joden uit Cyrene, Alexandrië, Cilicië en Asia die als voormalige slaven of afstammelingen van slaven hun eigen synagogen in Jeruzalem hadden — ging Stefanus het theologische debat aan. Maar "zij waren niet in staat de wijsheid en de Geest waardoor hij sprak, te weerstaan" (Handelingen 6:10). Dit onvermogen om hem in het debat te verslaan leidde tot een gevaarlijke escalatie: gefrustreerd en vernederd kochten zij valse getuigen die beweerden dat Stefanus godslasterlijke woorden had gesproken tegen Mozes en God, tegen de tempel en tegen de wet. Stefanus werd voor het Sanhedrin gebracht, het hoogste Joodse gerechtshof. Lukas vermeldt een opmerkelijk detail: "Allen die in de Raad zaten, zagen zijn gezicht als het gezicht van een engel" (Handelingen 6:15). Dit herinnert aan het stralende gezicht van Mozes toen hij van de berg Sinaï afdaalde na zijn ontmoeting met God (Exodus 34:29-35) — een subtiele parallel die niet toevallig is, gezien de beschuldiging dat Stefanus tegen Mozes zou spreken. Het was juist Stefanus die, zoals Mozes, straalde van Gods aanwezigheid. Toen de hogepriester vroeg of de beschuldigingen waar waren, hield Stefanus een magistrale verdedigingsrede — de langste toespraak in het gehele boek Handelingen, die vijftig verzen beslaat (Handelingen 7:1-53). Het was geen verdediging in de traditionele juridische zin, maar een meesterlijke hervertelling van de hele heilsgeschiedenis van Israël, gestructureerd rond een provocerende these: God is niet gebonden aan één plaats, en Israël heeft door de hele geschiedenis heen consequent de door God gezonden profeten en leiders verworpen. Stefanus begon bij Abraham, die God diende in Mesopotamië lang voordat de tempel bestond. Hij ging uitvoerig in op Jozef, die door zijn eigen broers werd verworpen maar door God werd gebruikt om het hele volk te redden — een duidelijke parallel met Jezus. Vervolgens besteedde hij de meeste aandacht aan Mozes, die niet één maar tweemaal door het volk werd afgewezen: eerst toen hij als veertigjarige probeerde te helpen en werd weggestuurd met de woorden "Wie heeft u tot overste en rechter over ons aangesteld?" (Handelingen 7:27), en later in de woestijn toen het volk het gouden kalf maakte en terugverlangde naar Egypte. Stefanus' punt was snoeihard: het waren niet hij maar zijn aanklagers die in de traditie van Israëls ontrouw stonden. "Hardnekkigen en onbesnedenen van hart en oren, u verzet u altijd tegen de Heilige Geest; zoals uw vaderen deden, zo doet u ook. Wie van de profeten hebben uw vaderen niet vervolgd? Zij hebben zelfs hen gedood die de komst van de Rechtvaardige aankondigden, van Wie u nu verraders en moordenaars bent geworden" (Handelingen 7:51-52). De reactie was explosief. "Toen zij dit hoorden, barstten hun harten van woede en knarsten zij hun tanden tegen hem" (Handelingen 7:54). Maar terwijl het Sanhedrin razend was, werd Stefanus vervuld met een visioen van hemelse heerlijkheid: "Vol van de Heilige Geest keek hij omhoog naar de hemel en zag de heerlijkheid van God, en Jezus, staande aan de rechterhand van God" (Handelingen 7:55). Dit detail is theologisch veelbetekenend: normaal wordt Christus beschreven als zittend aan Gods rechterhand (Psalm 110:1, Hebreeën 1:3), maar hier staat Hij — als om Zijn eerste getuige-martelaar te verwelkomen en te ontvangen. Stefanus riep uit: "Zie, ik zie de hemelen geopend en de Zoon des Mensen, staande aan de rechterhand van God!" (Handelingen 7:56). Het Sanhedrin sleepte hem de stad uit en stenigde hem. De parallellen met het sterven van Jezus zijn onmiskenbaar en door Lukas bewust aangebracht. Zoals Jezus aan het kruis bad "Vader, vergeef het hun, want zij weten niet wat zij doen" (Lukas 23:34), zo bad Stefanus stervend: "Heere, reken hun deze zonde niet toe!" (Handelingen 7:60). Zoals Jezus Zijn geest in de handen van de Vader legde, zo riep Stefanus: "Heere Jezus, ontvang mijn geest!" (Handelingen 7:59). De eerste christelijke martelaar stierf zoals zijn Heer — biddend om vergeving voor zijn moordenaars. En bij de kleding van degenen die de steniging uitvoerden, stond een jonge man genaamd Saulus, "die instemde met zijn dood" (Handelingen 8:1). De verbinding die Lukas hier legt is van het grootste belang: de dood van Stefanus en de toekomstige bekering van Saulus/Paulus worden in elkaars verlengde geplaatst. Augustinus zou later opmerken: "Als Stefanus niet had gebeden, zou de kerk Paulus niet hebben gehad." De vervolging die na Stefanus' dood losbarstte, verspreidde de gelovigen uit Jeruzalem over heel Judea en Samaria — precies volgens het patroon dat Jezus had voorzegd in Handelingen 1:8. Wat bedoeld was om de kerk te vernietigen, werd het middel waardoor het evangelie zich over de bekende wereld verspreidde. Het zaad van de martelaar werd zaad voor de kerk.