Jozef in de Bijbel

Levensverhaal

Jozef was de elfde zoon van Jakob en de eerste zoon van Rachel, Jakobs geliefde vrouw. Zijn naam betekent "moge God toevoegen" (van het Hebreeuwse yasaf) — een uitdrukking van Rachels verlangen naar nog meer kinderen na jarenlange onvruchtbaarheid (Genesis 30:24). Van al Jakobs zonen was Jozef de favoriet, en hij ontving van zijn vader een bijzonder kleed — het Hebreeuwse ketonet passim, traditioneel vertaald als "veelkleurig gewaad" maar mogelijk een lang, sierlijk kleed met mouwen dat koninklijke of priesterlijke status uitdrukte (Genesis 37:3). Dit kleed was meer dan een geschenk; het was een openbare verklaring van voorkeur die de al bestaande jaloezie onder de broers tot het kookpunt bracht. De familiedynamiek was al voor Jozefs geboorte problematisch. Jakob had vier vrouwen — Lea, Rachel, Bilha en Zilpa — en de rivaliteit tussen hen weerspiegelde zich in de verhoudingen tussen hun kinderen. Jozef groeide op als het kind van de geliefde vrouw, in een huishouden verscheurd door favoritisme, jaloezie en concurrentie. De Bijbel vermeldt dat Jozef als zeventienjarige "een kwaad gerucht" over zijn broers aan hun vader overbracht (Genesis 37:2) — een detail dat eerlijkheid en onbevangenheid kan uitdrukken, maar dat zijn broers als verraad ervoeren. In deze geladen atmosfeer kwamen Jozefs twee profetische dromen als een vonk in een kruitvat. In zijn eerste droom bonden Jozef en zijn broers schoven op het veld, en de schoven van zijn broers bogen voor de zijne. In de tweede droom bogen de zon, de maan en elf sterren — duidelijk symbolen voor zijn vader, moeder en broers — zich voor hem neer (Genesis 37:5-11). Zelfs Jakob, die verder van Jozef hield dan van wie ook, bestrafte hem: "Zullen ik, uw moeder en uw broers dan komen om ons voor u ter aarde neer te buigen?" Maar de tekst voegt veelbetekenend toe: "Zijn vader bewaarde deze zaak echter in zijn hart" (Genesis 37:11). In het oude Nabije Oosten werden dromen beschouwd als goddelijke communicatie, en Jakob herkende ondanks zijn ongemak de mogelijkheid dat God door deze dromen sprak. De vervulling zou pas meer dan twintig jaar later komen — een patroon dat kenmerkend is voor Gods werkwijze in de heilsgeschiedenis: de belofte gaat ver vooruit op de vervulling, en de weg ernaartoe loopt door diepe dalen. Op een dag stuurde Jakob Jozef vanuit het dal van Hebron naar Sichem om het welzijn van zijn broers te controleren (Genesis 37:12-14). De reis van bijna honderd kilometer is op zichzelf al veelzeggend — Jakob stuurde zijn lievelingszoon alleen op pad door gevaarlijk gebied. Toen zijn broers Jozef zagen aankomen, zeiden zij tegen elkaar: "Zie, daar komt die meesterdromer aan. Kom, laten wij hem doden" (Genesis 37:19-20). Ruben, de oudste, overtuigde hen om Jozef niet te doden maar in een droge waterput te werpen, met het plan hem later te redden. Maar terwijl Ruben afwezig was, stelde Juda voor om Jozef te verkopen aan een karavaan van Ismaëlitische (of Midjanitische) handelaren die op weg waren naar Egypte. Voor twintig zilverstukken — de prijs van een jonge slaaf volgens de Mesopotamische wetgeving van die periode — werd Jozef verkocht (Genesis 37:28). De parallel met de dertig zilverlingen waarvoor Jezus werd verraden, is door de kerkvaders en gereformeerde uitleggers altijd opgemerkt. De broers doopten Jozefs kleed in het bloed van een geitenbok en toonden het aan hun vader. Jakob werd verteerd door rouw: "Een wild dier heeft hem opgegeten! Jozef is ongetwijfeld verscheurd" (Genesis 37:33). Tweeëntwintig jaar lang zou hij treuren — dezelfde Jakob die ooit zijn eigen vader had bedrogen met een geitenvacht (Genesis 27:16), werd nu zelf bedrogen met het bloed van een geit. De ironie is schrijnend en past in het bijbelse patroon van maat-voor-maat-vergelding. In Egypte werd Jozef gekocht door Potifar, een hoveling en lijfwachtcommandant van de farao (Genesis 39:1). Het Egyptische woord voor Potifars functie, sar hattabbachim, duidt op een hoge militaire of hofpost. Ondanks zijn situatie als slaaf — beroofd van zijn familie, zijn vrijheid en zijn identiteit — weigerde Jozef te bezwijken onder zelfmedelijden. De sleutelfrase die het hele Egyptische deel van Jozefs leven doortrekt, is: "De HEERE was met Jozef" (Genesis 39:2, 21, 23). Gods aanwezigheid hing niet af van Jozefs omstandigheden; zij was een constante werkelijkheid die zichtbaar werd in alles wat hij deed. Potifar zag dat de HEERE alles deed slagen wat Jozef ondernam en stelde hem aan over zijn gehele huishouding — een vroeg teken van de bestuurlijke bekwaamheid die later een heel rijk zou voeden. De beproeving bij Potifar was niet alleen fysiek maar diep moreel. Potifars vrouw probeerde hem "dag na dag" te verleiden (Genesis 39:10). Jozefs weigering was niet slechts een kwestie van zelfbeheersing maar van theologische overtuiging: "Hoe zou ik dit grote kwaad kunnen doen en zondigen tegen God?" (Genesis 39:9). In een cultuur waarin seksuele moraal anders werd gewogen dan in de Hebreeuwse traditie, en waarin een slaaf geen rechten had om zich te verzetten tegen de wensen van zijn meesteres, was Jozefs standvastigheid buitengewoon. Toen zij hem op een dag bij zijn kleed greep, liet hij het achter en vluchtte — een daad die Paulus later zou echoën in zijn aansporing: "Vlucht weg van de hoererij" (1 Korinthe 6:18). Potifars vrouw gebruikte het achtergelaten kleed als vals bewijs, en Jozef belandde in de gevangenis. Het is het tweede kleed dat tegen hem wordt gebruikt — eerst het veelkleurige gewaad in bloed gedoopt, nu het huiskleed als vals bewijsstuk. De gevangenis was geen gewone kerker maar een faciliteit voor koninklijke gevangenen (Genesis 39:20), wat erop wijst dat Potifar wellicht zelf twijfelde aan het verhaal van zijn vrouw. God was ook in de gevangenis met Jozef: hij kreeg het vertrouwen van de gevangenisbewaarder en werd feitelijk de beheerder van de hele instelling (Genesis 39:22-23). Hier ontmoette hij de schenker en de bakker van de farao, die beiden verontrustende dromen hadden. Jozef legde de dromen correct uit: de schenker zou hersteld worden, de bakker zou sterven. Zijn woorden aan de schenker bevatten een zeldzame uitdrukking van persoonlijke kwetsbaarheid: "Denk toch aan mij... want ik ben gestolen uit het land van de Hebreën, en ook hier heb ik niets gedaan waarvoor zij mij in deze kerker moesten zetten" (Genesis 40:14-15). Maar de schenker vergat hem — twee volle jaren lang. Deze twee extra jaren in de gevangenis, na dertien jaar van ellende, moeten een zware beproeving van Jozefs geloof zijn geweest. De Psalmen getuigen: "Men drukte zijn voeten vast in de boeien, hij kwam in de ijzers. Tot de tijd dat Zijn woord uitkwam, heeft de belofte van de HEERE hem gelouterd" (Psalm 105:18-19). Gods belofte loutert wie erop wacht — het wachten is niet zinloos maar vormend. Toen de farao twee dromen had die niemand kon duiden — zeven vette koeien opgeslokt door zeven magere, zeven volle aren verzwolgen door zeven verschroeide — herinnerde de schenker zich eindelijk Jozef. Op Gods tijd, niet eerder en niet later, werd Jozef uit de gevangenis gehaald. Hij schoor zich en kleedde zich om — in de Egyptische cultuur was een geschoren gezicht teken van reinheid en respect — en verscheen voor de farao (Genesis 41:14). Toen de farao zei dat hij had gehoord dat Jozef dromen kon uitleggen, antwoordde Jozef: "Dat is niet in mij; God zal antwoorden wat de farao ten goede komt" (Genesis 41:16). Zelfs in het uur van zijn bevrijding wees Jozef de eer af en gaf die aan God — een kenmerk van ware wijsheid die door het hele boek Spreuken wordt benadrukt. De farao was zo onder de indruk van Jozefs uitleg en zijn plan om graan op te slaan dat hij hem aanstelde als onderkoning — de op één na machtigste man in het Egyptische rijk. Jozef was dertig jaar oud, dezelfde leeftijd waarop Jezus Zijn publieke bediening zou beginnen. De farao gaf hem de Egyptische naam Zafnath-Paäneach — waarschijnlijk "God spreekt en hij leeft" of "redder van het leven" — en een Egyptische vrouw, Asnath, de dochter van de priester van On (Heliopolis). Archeologische vondsten uit het Middenrijk van Egypte bevestigen dat het niet ongewoon was dat Semitische immigranten hoge posities aan het Egyptische hof bekleedden. De Hyksos-periode (ca. 1650-1550 v.Chr.) kende meerdere Semitische heersers in Egypte, wat past bij de chronologische context van het Jozefverhaal. Tijdens de zeven jaren van overvloed sloeg Jozef graan op in elke stad — "zoveel als het zand van de zee, totdat men ophield het te tellen" (Genesis 41:49). Toen de hongersnood kwam, die niet alleen Egypte maar "alle landen" trof, was Jozef de enige die kon voorzien. In deze positie verschenen zijn broers voor hem, precies zoals de dromen hadden voorzegd: zij bogen zich ter aarde voor hem neer (Genesis 42:6). Jozef herkende hen onmiddellijk, maar zij herkenden hem niet — de zeventienjarige herdersjongen was nu een geschoren, Egyptisch geklede regent van veertig jaar. Wat volgde was een ingenieuze en psychologisch complexe reeks beproevingen (Genesis 42-44). Jozef beschuldigde hen van spionage, hield Simeon gevangen, en eiste dat zij Benjamin — zijn volle broer, de andere zoon van Rachel — zouden meebrengen. Hij liet hun geld in hun zakken stoppen, wat hen nog angstiger maakte. Bij hun tweede bezoek met Benjamin liet hij zijn zilveren beker in Benjamins zak verbergen en beschuldigde hen van diefstal. Het doel van deze beproevingen was niet wraak maar test: waren de broers veranderd? Zouden zij Benjamin opofferen zoals zij hem hadden opgeofferd? Het antwoord kwam door Juda, die aanbood om Benjamins plaats als slaaf in te nemen — dezelfde Juda die ooit had voorgesteld om Jozef te verkopen (Genesis 44:33). De transformatie was werkelijk. De beproeving had haar doel bereikt. Toen barstte Jozef in tranen uit — het is een van de meest emotionele passages in de hele Bijbel. "Ik ben Jozef! Leeft mijn vader nog?" (Genesis 45:3). De broers waren verlamd van schrik, maar Jozef troostte hen met woorden die het theologische hart van zijn hele verhaal vormen: "Wees nu niet bedroefd en laat het niet in uw ogen kwalijk zijn dat u mij hierheen verkocht hebt, want God heeft mij voor u uit gezonden om u in het leven te behouden... God heeft mij voor u uit gezonden om voor u een overblijfsel te stellen op aarde en om u door een grote uitredding in het leven te houden. Nu dan, niet u hebt mij hierheen gestuurd, maar God" (Genesis 45:5-8). Driemaal herhaalt Jozef dat God hem heeft gestuurd — het is de meest expliciete uitspraak over Gods voorzienigheid in het hele boek Genesis. Later, na Jakobs dood, wanneer de broers bang zijn dat Jozef alsnog wraak zal nemen, spreekt hij de woorden die zijn theologische testament vormen: "U hebt kwaad tegen mij bedacht, maar God heeft dat ten goede gedacht, om te doen zoals het op deze dag is: een groot volk in het leven te behouden" (Genesis 50:20). Jakob trok met zeventig zielen naar Egypte, waar Jozef hen vestigde in het vruchtbare land Gosen in de oostelijke Nijldelta (Genesis 46-47). De ontmoeting tussen de oude Jakob en zijn verloren zoon is hartverscheurend: "Jozef viel hem om de hals en huilde lange tijd aan zijn hals" (Genesis 46:29). Jakob, die tweeëntwintig jaar had getreurd, kon nauwelijks geloven wat hij zag: "Laat mij nu sterven, nadat ik uw aangezicht heb gezien, want u leeft nog!" (Genesis 46:30). Jozef gaf zijn twee zonen Egyptische namen met Hebreeuwse betekenissen die zijn innerlijk leven onthullen. De eerstgeborene noemde hij Manasse ("die doet vergeten"): "Want God heeft mij al mijn moeite en heel mijn ouderlijk huis doen vergeten." De tweede noemde hij Efraïm ("dubbele vruchtbaarheid"): "Want God heeft mij vruchtbaar doen worden in het land van mijn ellende" (Genesis 41:51-52). Deze namen zijn een venster op Jozefs ziel: hij erkende dat God hem had geholpen om het verleden los te laten en vruchtbaar te zijn ondanks het lijden. Jozef stierf op 110-jarige leeftijd — in de Egyptische cultuur werd dit beschouwd als de ideale levensleeftijd, een teken van goddelijke gunst. Zijn laatste daad was een geloofsbelijdenis: "God zal u zeker bezoeken; breng dan mijn beenderen vanhier" (Genesis 50:25). Hij werd gebalsemd en in een kist gelegd in Egypte, maar zijn geloof reikte voorbij de dood naar de toekomst — hij wist dat God Zijn volk terug zou brengen naar het beloofde land. De schrijver van de Hebreënbrief rekent dit onder de grote geloofsdaden: "Door het geloof heeft Jozef bij zijn sterven de uittocht van de Israëlieten vermeld en heeft hij opdracht gegeven over zijn gebeente" (Hebreën 11:22). Vierhonderd jaar later droeg Mozes Jozefs beenderen mee bij de uittocht (Exodus 13:19), en zij werden uiteindelijk begraven in Sichem, op het stuk land dat Jakob had gekocht (Jozua 24:32) — het verhaal was compleet.