Mozes in de Bijbel

Levensverhaal

Mozes is de grootste profeet van het Oude Testament, de leider die het volk Israel uit de slavernij in Egypte bevrijdde en hen de wet van God bracht. Zijn leven, dat honderdtwintig jaar besloeg, valt uiteen in drie perioden van elk veertig jaar: veertig jaar als prins aan het Egyptische hof, veertig jaar als herder in de woestijn van Midian, en veertig jaar als leider van Israel. Geen enkele andere figuur in het Oude Testament wordt zo uitvoerig beschreven -- vier van de vijf boeken van de Pentateuch (Exodus, Leviticus, Numeri, Deuteronomium) zijn gewijd aan zijn leven en werk. In het Nieuwe Testament wordt Mozes meer dan tachtig keer bij name genoemd. Mozes werd geboren in een tijd van diepe onderdrukking. Het volk Israel was in Egypte uitgegroeid tot een grote natie, maar een nieuwe farao -- "die Jozef niet gekend had" (Exodus 1:8) -- maakte hen tot slaven en beval dat alle pasgeboren Hebreeuwse jongens in de Nijl geworpen moesten worden. In deze context van genocide verborg Mozes' moeder Jochebed, een vrouw uit de stam Levi, haar zoon drie maanden lang. Toen dat niet langer mogelijk was, legde zij hem in een mandje van biezen, bestreken met asfalt en pek, in het riet aan de oever van de Nijl (Exodus 2:1-4). Het was een daad van geloof die de schrijver van de Hebreeen-brief uitdrukkelijk vermeldt: "Door het geloof werd Mozes, toen hij geboren was, drie maanden lang door zijn ouders verborgen" (Hebreeen 11:23). Het Hebreeuwse woord voor het mandje -- tevah -- is hetzelfde woord dat voor de ark van Noach wordt gebruikt: in beide gevallen bewaart God een redder door het water heen. De dochter van de farao vond het kind, kreeg medelijden, en adopteerde hem. Zo groeide Mozes op aan het Egyptische hof, opgeleid in "alle wijsheid van de Egyptenaren" (Handelingen 7:22) -- een opleiding die astronomie, wiskunde, rechtsgeleerdheid en militaire strategie omvatte. De ironie van Gods voorzienigheid is treffend: de farao die Hebreeuwse jongens wilde doden, voedde in zijn eigen paleis de man op die zijn rijk op de knieen zou dwingen. Bovendien werd Mozes' eigen moeder Jochebed zijn voedster, zodat hij ondanks de Egyptische opvoeding ook de verhalen van Abraham, Izak en Jakob hoorde en de God van zijn vaderen leerde kennen. Op veertigjarige leeftijd maakte Mozes een beslissende keuze: "Door het geloof heeft Mozes, toen hij groot geworden was, geweigerd een zoon van de dochter van de farao genoemd te worden. Hij koos ervoor liever met het volk van God slecht behandeld te worden dan voor een ogenblik het genot van de zonde te hebben" (Hebreeen 11:24-25). Zijn eerste poging om zijn volk te helpen was echter eigenmachtig -- hij doodde een Egyptische opzichter die een Hebreeer mishandelde (Exodus 2:11-12). Toen de daad bekend werd en zelfs zijn eigen volksgenoten hem afwezen, moest hij vluchten naar Midian. Daar werd hij herder en trouwde met Zippora, de dochter van Jethro (ook Reuel genaamd), de priester van Midian. Veertig jaar lang hoedde hij schapen in de woestijn -- een radicale vernedering voor de voormalige prins, maar een periode van diepe vorming die God gebruikte om Mozes' eigengereidheid te breken en hem voor te bereiden op zijn eigenlijke roeping. De woestijn van Midian, gelegen op het Sinai-schiereiland, was precies het terrein dat Mozes later zou moeten kennen om het volk erdoorheen te leiden. God vormt Zijn dienaren niet in collegezalen maar in woestijnen -- een patroon dat terugkeert bij David, Elia en Jezus Zelf. Bij de berg Horeb, die ook de berg Gods wordt genoemd, verscheen God aan Mozes in een brandende doornstruik die niet verteerde (Exodus 3). Dit wonder was veelbetekenend: de nederige doornstruik, niet de machtige ceder, was het voertuig van Gods openbaring, en het vuur verteerde niet -- een beeld van Gods heilige aanwezigheid die niet vernietigt maar reinigt. God openbaarde Zijn verbondsnaam JHWH -- "Ik ben die Ik ben" (Exodus 3:14) -- de naam die Zijn eeuwige, onveranderlijke trouw uitdrukt. Mozes protesteerde herhaaldelijk tegen zijn roeping: hij was niet welsprekend, hij was niemand, het volk zou hem niet geloven. Vijfmaal zocht hij uitvluchten (Exodus 3:11, 13; 4:1, 10, 13), totdat Gods toorn ontbrandde. Maar God stuurde Aaron als zijn woordvoerder en rustte hem uit met tekenen. Wat volgde waren de tien plagen over Egypte -- geen willekeurige rampen, maar een systematische machtsstrijd tussen de God van Israel en de goden van Egypte (Exodus 7-12). Elke plaag was gericht tegen een specifieke Egyptische godheid: het water dat in bloed veranderde trof Hapi, de nijlgod; de kikvorsen troffen Heqet, de godin van de vruchtbaarheid; de duisternis versloeg Ra, de zonnegod; en de dood van de eerstgeborenen was het definitieve oordeel over de farao zelf, die als zoon van Ra werd vereerd. De tiende plaag werd het oordeel waaruit het Pascha voortkwam: het bloed van het lam aan de deurposten beschermde de Israelieten, terwijl de verderfengel voorbijging (Exodus 12:13). Dit Pascha werd het fundament van Israels identiteit als verlost volk en wees onmiskenbaar vooruit naar Christus, "ons Paaslam dat geslacht is" (1 Korinthe 5:7). Mozes leidde het volk door de Rode Zee (of Schelfzee), die God op wonderbaarlijke wijze spleet (Exodus 14). Het lied van Mozes na de doortocht (Exodus 15) is een van de oudste poetische teksten in de Bijbel en wordt in Openbaring 15:3 verbonden met het "lied van het Lam." Bij de berg Sinai ontving hij de Tien Geboden en de gehele wet die het leven van Israel zou vormgeven (Exodus 19-24). De verbondssluiting bij Sinai is het constitutieve moment van Israel als natie: niet een grondwet door mensenhand, maar een wet door Gods vinger geschreven op stenen tafelen. Mozes bracht ook de gedetailleerde instructies voor de bouw van de tabernakel, de draagbare tent der samenkomst waar God te midden van Zijn volk wilde wonen -- een voorafschaduwing van de incarnatie, waarin "het Woord vlees werd en onder ons tabernakelde" (Johannes 1:14, letterlijk). De veertig jaar in de woestijn waren getekend door het voortdurende gemor van het volk en Mozes' onvermoeibare voorbede. Keer op keer trad hij als middelaar op tussen God en Israel. Toen God na de zonde met het gouden kalf dreigde het volk te verdelgen, pleitte Mozes: "Maar nu, als U toch hun zonde wilde vergeven... Maar zo niet, schrap mij dan uit Uw boek dat U geschreven hebt" (Exodus 32:32). Deze bereidheid om zichzelf op te offeren voor zijn volk maakt Mozes tot een diepgaand type van Christus, de uiteindelijke Middelaar. Zijn meest intieme moment met God was toen hij vroeg om Gods heerlijkheid te zien en God hem in een rotskloof plaatste terwijl Zijn goedheid voorbijging (Exodus 33:18-23). Mozes' gezicht straalde daarna zo helder dat hij een sluier moest dragen -- een beeld dat Paulus in 2 Korinthe 3 gebruikt om het verschil tussen het oude en het nieuwe verbond uit te leggen. Mozes was niet alleen wetgever en bevrijder, maar ook auteur. De Joodse en christelijke traditie schrijft de Pentateuch aan hem toe -- vijf boeken die het fundament vormen van de hele bijbelse openbaring. Het boek Deuteronomium bevat zijn afscheidsredes aan het volk, waarin hij de wet herhaalt, het verbond vernieuwt, en het volk indringend oproept tot gehoorzaamheid. Zijn profetie over een komende Profeet -- "Een Profeet uit uw midden, uit uw broeders, zoals ik, zal de HEERE, uw God, voor u doen opstaan; naar Hem moet u luisteren" (Deuteronomium 18:15) -- wordt in het Nieuwe Testament rechtstreeks op Christus toegepast (Handelingen 3:22, 7:37). Mozes mocht het beloofde land uiteindelijk niet binnengaan, omdat hij bij Meriba op de rots had geslagen in plaats van ertegen te spreken (Numeri 20:7-12). In de gereformeerde uitleg wordt deze straf gezien als een aanschouwelijke les: zelfs de trouwste dienaar staat niet boven Gods gebod, en de wet -- hoe goed ook -- kan het volk niet in de rust brengen. Dat voorrecht was voorbehouden aan Jozua, wiens naam "de HEERE redt" luidt. Mozes stierf op de berg Nebo, 120 jaar oud, met onverminderd gezichtsvermogen en kracht (Deuteronomium 34). God zelf begroef hem op een onbekende plaats -- de enige begrafenis in de Bijbel die door God persoonlijk wordt verricht. "Er is in Israel geen profeet meer opgestaan als Mozes, die de HEERE kende van aangezicht tot aangezicht" (Deuteronomium 34:10). Maar deze woorden bevatten ook een belofte: er zou er Een komen die groter was dan Mozes -- Jezus Christus, de Middelaar van een beter verbond (Hebreeen 3:1-6). Op de berg der verheerlijking, eeuwen later, verscheen Mozes samen met Elia aan Jezus (Mattheus 17:1-8). De Wet en de Profeten ontmoetten de Vervulling. Gods stem klonk: "Dit is Mijn geliefde Zoon, luister naar Hem." De boog van Mozes' leven -- van biezen mandje tot de berg der heerlijkheid -- toont dat God Zijn dienaren niet vergeet maar hen betrekt in Zijn eeuwig plan. Mozes' verschijning op de berg der verheerlijking bevestigt dat hij het beloofde land alsnog betrad -- niet het aardse Kanaan, maar de hemelse werkelijkheid waarvan het aardse slechts een schaduw was.